Potrzeby emocjonalne i schematy
Pięć podstawowych potrzeb emocjonalnych w modelu terapii schematów i dwie zaproponowane w jego rozszerzeniu z 2021 roku. Karta pokazuje też przekonania, które mogą się rozwinąć, gdy któraś potrzeba długo nie jest zaspokajana. To jeden z modeli rozwoju, nie jedyny. Karta nie stawia rozpoznania i nie liczy punktów.
Zanim zaczniesz
To nie jest test i nie da się z tego wyliczyć wyniku. Schematy rozpoznaje się w rozmowie i analizie powtarzających się doświadczeń. Odpowiednio dobrany kwestionariusz może być pomocą; jego wynik wymaga omówienia.
Nie ma tu listy schematów do odhaczenia. Lista bez rozmowy ze specjalistą łatwo prowadzi do zaznaczenia wszystkiego i błędnych wniosków o sobie.
Możesz opisać zarówno pomocne, jak i krzywdzące doświadczenia. Nie musisz teraz rozstrzygać intencji innych osób. Potrzeba może zostać niezaspokojona także przy rodzicach, którzy się starali: choroba, żałoba, bieda, praca na dwie zmiany albo to, czego sami nie dostali. Model uwzględnia też temperament i inne doświadczenia, nie tylko dom.
Jeśli przy wracaniu do dzieciństwa robi się bardzo ciężko albo pojawiają się obrazy, których nie umiesz zatrzymać, przerwij i wróć do tego przy kimś. Takie tematy lepiej omawiać z osobą prowadzącą.
Kiedy tego użyć
- Kiedy ten sam wzorzec wraca w kolejnych związkach albo pracach.
- Kiedy rozumiesz swoje reakcje, a one i tak wracają.
- Na początek terapii schematów.
- Kiedy ktoś nazwał Twój schemat, a Ty nie wiesz, skąd się bierze.
Jak to zrobić
-
Jak model wyjaśnia schematy
W modelu terapii schematów przyjmuje się, że gdy dziecku długo czegoś brakuje, może wyciągnąć wniosek o sobie i o świecie, na przykład „coś jest ze mną nie tak” albo „na ludziach nie można polegać”. Bywa, że dziecko widzi też, że dorośli zawodzą. Taki wniosek może działać dalej w dorosłym życiu. To hipoteza do sprawdzenia, nie opis tego, co na pewno wydarzyło się u Ciebie.
-
Potrzeba pierwsza: bezpieczne przywiązanie
Stała obecność kogoś, kto się opiekuje i nie znika. Przewidywalność, akceptacja, poczucie przynależności. Gdy tego brakuje, może zostać przekonanie, że bliskość jest niepewna, że w każdej chwili można zostać samemu albo że trzeba na nią ciągle zasługiwać.
-
Potrzeba druga: samodzielność, poczucie kompetencji i własnej odrębności
Możliwość próbowania, mylenia się i wracania po wsparcie. To również możliwość poznawania własnych upodobań, podejmowania decyzji odpowiednich do wieku i bycia odrębną osobą w bliskiej relacji. Gdy dorosły robi wszystko za dziecko albo przeciwnie, zostawia je z za dużym ciężarem, może zostać przekonanie, że samemu się nie da, albo że pomocy nie ma i trzeba wszystko unieść samemu.
-
Potrzeba trzecia: wolność mówienia, czego się chce i co się czuje
Dom, w którym można powiedzieć „nie chcę”, „boli mnie”, „jestem zły”, i nic złego się nie dzieje. Gdy emocje były karane, wyśmiewane albo nie było na nie miejsca, może zostać łatwość rozpoznawania, czego chcą inni, przy trudności z rozpoznaniem, czego chce się samemu.
-
Potrzeba czwarta: spontaniczność i zabawa
Prawo do bycia dzieckiem, do głupot, do odpoczynku bez zasługi. Gdy dom był wyłącznie poważny, gdy trzeba było być dorosłym za wcześnie albo gdy liczyły się tylko wyniki, może zostać poczucie, że odpoczynek trzeba sobie wypracować, a przyjemność jest podejrzana.
-
Potrzeba piąta: realistyczne granice i uczenie się samokontroli
Jasne, dostosowane do wieku granice oraz pomoc w radzeniu sobie z frustracją, odraczaniu przyjemności i uwzględnianiu potrzeb innych. Na przykład dorosły, który mówi „nie” i wytrzymuje złość dziecka. Gdy granic brakowało, może być trudniej znosić frustrację i odkładać przyjemność. Trudności z kończeniem zadań mogą mieć różne przyczyny, m.in. ADHD, depresję lub zmęczenie. Same w sobie nie dowodzą braku granic w wychowaniu.
-
Potrzeba szósta: spójność siebie, czyli tożsamość i sens
Wiedzieć, kim się jest, i czuć, że własne życie i otaczający świat mają jakiś sens. Wyodrębnienie tej potrzeby, razem z siódmą, zaproponowali Arntz i współautorzy w 2021 roku jako rozszerzenie modelu. Gdy brakowało odpowiedzi na pytanie „kim jestem” albo gdy świat wydawał się przypadkowy, może zostać poczucie niespójności, pustki albo braku kierunku.
-
Potrzeba siódma: sprawiedliwość
Doświadczenie, że zasady obowiązują wszystkich i że na krzywdę jest jakaś odpowiedź. To druga potrzeba z tej propozycji rozszerzenia modelu. Gdy dziecko było traktowane niesprawiedliwie i nikt na to nie reagował, może zostać przekonanie, że świat albo ludzie są niesprawiedliwi. Obecna niesprawiedliwość może być realna; dostrzeżenie jej samo w sobie nie świadczy o schemacie. Tak jak przy pozostałych potrzebach: to hipoteza do sprawdzenia, nie rozpoznanie.
-
Co z tym zrobić dalej
Na początek możesz zauważać, kiedy wzorzec się uruchamia, i szukać sposobów zaspokajania aktualnych potrzeb. To dwa elementy szerszej pracy terapeutycznej.
Moje potrzeby
Wybierz potrzeby, którym chcesz się przyjrzeć. Na każdą wykorzystaj osobny blok i wpisz jej nazwę. Nie musisz wypełniać wszystkich pięciu bloków ani każdego pola. Jeśli potrzebujesz więcej miejsca, dopisz odpowiedzi na osobnej kartce.
Możesz wypełnić kartę tutaj albo wydrukować pustą i pisać ręcznie. Nic z tego, co wpiszesz, nigdzie nie jest wysyłane ani zapisywane. Zniknie, gdy odświeżysz albo zamkniesz stronę, więc wydrukuj albo przepisz to, co chcesz zachować.
Jeśli jest Ci teraz bardzo źle, nie czekaj z tym do wypełnienia karty. Całodobowe wsparcie kryzysowe: 800 70 2222. W sytuacji zagrożenia życia dzwoń pod 112.
Zobacz też
- Rozpoznawanie trybów Cztery grupy trybów w terapii schematów i arkusz na rozpoznanie własnych w pięciu sytuacjach.
- Dialog z krytykiem wewnętrznym Siedem kroków od zapisania słów krytyka do odpowiedzi zdrowego dorosłego. Arkusz na cztery rozmowy.
Karta opiera się na modelu terapii schematów Jeffreya Younga, w którym wczesne nieadaptacyjne schematy wiąże się z niezaspokojeniem podstawowych potrzeb emocjonalnych w dzieciństwie. Model jest powszechnie opisany w literaturze i wykładany na szkoleniach. Treść opisów, dobór akcentów i układ arkusza są własnym opracowaniem Centrum Terapii i Seksuologii Libere. Karta nie zawiera pozycji żadnego kwestionariusza. Dwie dodatkowe potrzeby (spójność siebie: tożsamość i sens; sprawiedliwość) pochodzą z propozycji rozszerzenia modelu opisanej w pracy: Arntz, A., Rijkeboer, M., Chan, E., Fassbinder, E., Karaosmanoglu, A., Lee, C. W. i Panzeri, M. (2021). Towards a reformulated theory underlying schema therapy: Position paper of an international workgroup. Cognitive Therapy and Research, 45(6), 1007-1020, DOI 10.1007/s10608-021-10209-5. Autorzy proponują dodać do pięciu pierwotnych potrzeb potrzebę spójności siebie (self-coherence) i potrzebę sprawiedliwości (fairness).