Materiały dla pacjentów

Wywiad z krytykiem

Krytyka wewnętrznego trudno wyciszyć, dopóki nie wiadomo, po co się odzywa. Bo on zwykle czemuś służy i coś załatwia, choć robi to najgorszym możliwym sposobem. Ta karta jest etapem wcześniejszym niż spór z nim. Najpierw wywiad, dopiero potem rozmowa.

Zanim zaczniesz

Wywiad nie jest zgodą. Zrozumienie, po co krytyk się odzywa, nie znaczy, że ma rację ani że wolno mu mówić w ten sposób. To dwie osobne sprawy i ta karta zajmuje się tylko pierwszą.

Rozróżnienie, które zwykle najwięcej zmienia: czy ten głos wymaga, czy karze. Wymagający podnosi poprzeczkę i nigdy nie jest zadowolony. Karzący orzeka, że jesteś zły i zasługujesz na to, co Cię spotyka. Pracuje się z nimi inaczej, więc warto od razu sprawdzić, z którym masz do czynienia.

Jeśli w trakcie wypełniania robi się bardzo ciężko albo pojawiają się myśli o zrobieniu sobie krzywdy, przerwij i wróć do tego z osobą prowadzącą. Karzący krytyk potrafi się nasilić, gdy się mu przygląda, i to jest znany przebieg, a nie Twoja porażka.

Nie wszystko, co brzmi jak krytyk, nim jest. Czasem to jest trafna informacja zwrotna podana w złym tonie. Karta ma na to osobne pole.

Kiedy tego użyć

  • Kiedy wewnętrzna krytyka jest stała, a nie okazjonalna.
  • Kiedy próby spierania się z krytykiem kończą się jego wzmocnieniem.
  • Zanim wypełnisz kartę „Dialog z krytykiem wewnętrznym”.
  • Kiedy nie wiadomo, czy to jest wymaganie, czy już karanie.

Jak to zrobić

  1. Krok 1. Zapisz, co dokładnie mówi

    Trzy albo cztery zdania, dosłownie, w jego słownictwie. Nie streszczaj i nie łagodź. Zwykle są krótkie, kategoryczne i powtarzalne, i to właśnie ta powtarzalność jest tu najbardziej użyteczna: krytyk ma zaskakująco mały repertuar.

  2. Krok 2. Sprawdź, czyim jest głosem

    Czy brzmi jak ktoś konkretny. Rodzic, nauczyciel, trener, starszy brat, ktoś ze szkoły. Bywa, że to nie jedna osoba, tylko ton, który był w domu. Zapisz, jak brzmi: głośno czy chłodno, z pogardą czy z rozczarowaniem. To najczęściej rozpoznawany moment w całym ćwiczeniu.

  3. Krok 3. Ustal, kiedy się odzywa

    W jakich sytuacjach, o jakich porach, przy jakich ludziach. Krytycy rzadko są ciągli, choć tak się wydaje. Zwykle mają wyzwalacze: ocena, porównanie, prośba o pomoc, odpoczynek, cudzy sukces, popełniony błąd. Wypisz swoje.

  4. Krok 4. Rozstrzygnij, czy wymaga, czy karze

    Wymagający mówi „to za mało, mogłeś lepiej” i zawsze przesuwa poprzeczkę. Karzący mówi „jesteś do niczego, zasłużyłeś na to” i orzeka o Tobie, a nie o wyniku. Zaznacz, który to jest, a jeśli oba, to w jakich sytuacjach który.

  5. Krok 5. Zapytaj, przed czym Cię chroni

    To jest sedno wywiadu. Krytyk zwykle pilnuje, żeby nie spotkało Cię coś gorszego: żebyś nie został odrzucony, nie zawiódł, nie wyszedł na kogoś, kim boisz się być, nie usłyszał tego od kogoś z zewnątrz. Zadaj mu to pytanie wprost i zapisz odpowiedź, nawet jeśli brzmi absurdalnie.

  6. Krok 6. Sprawdź, kiedy się pojawił

    Ile miałeś lat, gdy ten głos zaczął się odzywać, i co się wtedy działo. W tamtej sytuacji zwykle był do czegoś potrzebny i coś naprawdę załatwiał. To jest miejsce, w którym najczęściej robi się jaśniej: krytyk nie jest wadą, tylko starym rozwiązaniem, które przestało pasować.

  7. Krok 7. Policz rachunek

    Co realnie daje dziś, bo zwykle coś daje, choćby napęd albo czujność. I co zabiera: ile kosztuje, czego przez niego nie robisz, jak się z nim żyje. Zapisz oba, bez rozstrzygania. Ten rachunek jest tym, do czego wrócisz w karcie „Dialog z krytykiem wewnętrznym”.

  8. Krok 8. Oddziel trafną informację od tonu

    Czasem pod krzykiem jest coś prawdziwego: faktycznie coś zaniedbałeś albo kogoś potraktowałeś źle. Wyłów to i zapisz osobno, w normalnym języku i bez wyroku o sobie. Reszta, czyli pogarda, uogólnienia i przewidywanie przyszłości, to już nie jest informacja.

  9. Czego się spodziewać

    Krytyk często robi się na chwilę głośniejszy, gdy zaczyna się go badać, i to jest spodziewane. Bywa też, że nie odpowiada na pytanie o to, przed czym chroni, i wtedy trzeba zostawić puste pole i wrócić do niego za tydzień. Sam wywiad rzadko wycisza. On robi coś innego: zamienia głos, który był Tobą, w głos, któremu można się przyjrzeć.

Mój wywiad

Zostaw puste pola tam, gdzie nie ma odpowiedzi. Wróć do nich później, nie wymyślaj na siłę.

Trzy albo cztery zdania w jego słowach
Osoba albo ton. Głośno, chłodno, z pogardą, z rozczarowaniem
Sytuacje, pory dnia, konkretni ludzie
„Mogłeś lepiej” czy „jesteś do niczego”
Zapisz odpowiedź, nawet jeśli brzmi absurdalnie
Bez wyroku o sobie

Możesz wypełnić kartę tutaj albo wydrukować pustą i pisać ręcznie. Nic z tego, co wpiszesz, nigdzie nie jest wysyłane ani zapisywane. Zniknie, gdy odświeżysz albo zamkniesz stronę, więc wydrukuj albo przepisz to, co chcesz zachować.

Karta korzysta z pracy z trybami krytycznymi w terapii schematów, w szczególności z rozróżnienia trybu Karzącego i Wymagającego Rodzica oraz z badania roli i funkcji krytyka, opisywanego między innymi przez Chrisa Hayesa i Roba Brockmana. Pytania i układ arkusza są własnym opracowaniem Centrum Terapii i Seksuologii Libere, napisanym od zera.